این تابلوی هنری کوچک

شاید مدت‌هاست که پاکتی با تمبری زیبا از مامور پست دریافت نکرده باشیم، چون مدت‌هاست این آثار هنری جای خود را به نقش‌های تک‌رنگی به نام نقش تمبر داده‌اند که فقط بیانگر پرداخت هزینه ارسال بسته پستی شماست، اما این تحول نه‌چندان مثبت هرگز جایگاه واقعی تمبر به‌عنوان سفیری فرهنگی و تاریخی را از میان نبرده است.

به عقیده کارشناسان و دست اندرکاران فرهنگی، تمبر، این اثر هنری کوچک حامل پیامی بزرگ و عمیق از مبدا خود یا همان کشور منتشرکننده اش به دیگران است، به گونه ای که این اثر هنری کوچک می تواند با کارکردی جهانی منتقل کننده آداب، سنن و فرهنگ و تمدن کشوری به دیگر نقاط جهان باشد.

به عقیده محمد مهروان، یکی از اولین طراحان تمبر در ایران، با یک نگاه به این قاب کوچک هنری می توان دریافت که تا چه حد بار فکری، عاطفی و سرمایه اندیشه و احساس همراه آن به دیگر نقاط جهان منتقل می شود و فارغ از ارزش مادی این تکه کاغذ که در دورانی از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده، باید به بعد معنوی و ماندگاری آن در دوران دیگر توجه داشت.

تمبر چیست؟

تمبر پستی مدرکی است به صورت چاپی که بیانگر پرداخت مبلغی به اداره پست جهت ارسال مرسوله ای از نقطه ای به نقطه دیگر جهان است. این رسید معمولا به صورت چهارگوشی از کاغذ با گوشه های دندانه دار منتشر می شود که برای باقی ماندنش از مبدا تا مقصد روی مرسوله پشت آن را به چسبی مخصوص آغشته می کنند.

تاریخچه تمبر در ایران

به روایت تاریخ در سال ۱۲۸۲ شمسی هیاتی از ایران رهسپار پاریس شد تا پس از مذاکره با مقامات پست فرانسه سفارش تولید و انتشار اولین تمبر پستی ایران را بدهد. این هیات پس از مذاکره با یکی از طراحان مطرح فرانسوی، طرحی را که منقش به شیر و خورشید بود، به عنوان اولین طرح تمبر پستی ایران تائید و سفارش چاپ آن را داد که در نهایت اولین سری از تمبر های یاد شده معروف به سری باقری در سال ۱۲۸۵ شمسی تحویل اداره پست کشورمان شد و تا سال ۱۲۹۶ شمسی از همان سری تمبرها برای ارسال مرسوله ها استفاده شد، اما در نهایت توزیع این سری از تمبرها در سال ۱۲۹۶ شمسی با پیوستن ایران به اتحادیه جهانی پست از انحصار دفاتر پستی خارج شد.

این در حالی است که چون انتشار تمبر در انحصار دولت است، بدون تردید انتخاب موضوع و سوژه تصاویر روی آنها نیز از سوی دولت صورت می گیرد. بنابراین پیام و تصویر منتشر شده روی تمبر ها به نوعی، دیدگاه و مدیریت دولت منتشرکننده اش را انتقال می داد و اکثر حکومت ها با توجه به همه گیر بودن استفاده از آن برای ارسال مرسوله های پستی سعی می کردند با استفاده از خاصیت مهم تاثیرگذاری این آثار هنری با استفاده از تصاویر خود به نوعی حاکمیت پهنه کشورشان را تثبیت نمایند و به رخ همسایگان بکشانند.

نخستین تمبر تصویری ایران

 اگر اهل تحقیق و تفحص در تاریخچه تمبر ایران هستید یا این که تعدادی از آنها را به عنوان یادگاری نگهداری می کنید، بدون تردید مطلع هستید اولین تمبر تصویری ایران در سال ۱۸۷۶ میلادی توسط رئیس اتریشی پست ایران منتشر شد که حاوی تصویر ناصرالدین شاه بود، اما این پایان کار نبود چون این تمبر در چاپ های بعدی مستقیما روی پاکت پست به سفارش دولت چاپ شد، اما به دلیل استفاده نشدن از این پاکت ها در اداره پست دولت اجازه داد این تمبرها از روی پاکت ها جدا شده و دوباره توسط مردم برای ارسال مرسولات خود مورد استفاده قرار گیرد.

شورایی برای طراحی

طرح چاپ شده روی تمبرها حاوی اطلاعاتی از فرهنگ و تمدن مبدا خود است، لذا اهمیت انتخاب سوژه برای منتشر شدن آن بر هیچ کس پوشیده نیست؛ به همین دلیل در ایران پس از انقلاب برای استفاده بهینه از این کارکرد تمبر شورایی به نام شورای تمبر تشکیل شد.

این شورا براساس مصوبه شماره ۱۶۵۴۲ در تاریخ ۹ / ۵ / ۱۳۶۲ هیات وزیران به منظور سیاستگذاری، برنامه ریزی، بررسی و تصویب تمام امور مربوط به چاپ و انتشار تمبرهای جاری و یادبود پستی تشکیل شد. این شورا اهمیت انتشار تمبر را صدور فرهنگ انقلاب اسلامی و البته تمدن ایران باستان اعلام کرد و استفاده از مناسبت های دینی و تاریخی را در تعیین طرح و انتشار تمبرهای پستی را در اولویت کاری خود قرار داد. در این مصوبه اعضای شورای تمبر این گونه قید شده است:

۱ ـ نماینده تام الاختیار وزارت امور اقتصاد و دارایی

۲ ـ نماینده تام الاختیار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

۳ ـ نماینده تام الاختیار وزارت امور خارجه

۴ ـ نماینده تام الاختیار سازمان تبلیغات اسلامی

انواع تمبر

شاید تنوع نقش و نگار و طرح های تمبرهای پستی مانع از این باشد که انواع مختلف آن را بشناسیم، ولی باید بدانیم تمبرها هم انواع مختلف دارند که عبارتند از؛

۱ ـ تمبرهای یادگاری به عنوان تمبری برای مناسبت های خاص که در تعداد محدود منتشر می شوند.

۲ ـ تمبرهای پستی به عنوان پرتیراژترین نوع تمبر و برای مصارف عمومی پست منتشر می شود که این تمبرها بنا به تقاضا ممکن است برای دوره های گوناگون و در تیراژ نامحدود منتشر شود.

۳ ـ تمبرهای خیریه که همان طور که از نامشان پیداست، برای حمایت از موسسه ها یا نهادهای خیریه استفاده می شود. این نوع تمبر هم بدون محدودیت جهت افزایش کمک به آنها بدون محدودیت است و ممکن است در شرایط خاصی با محدودیت ارزش ریالی در تیراژ کم منتشر شود.

۴ ـ تمبر امانات هم نمونه ای دیگر از تابلوهای هنری کوچک است که برای ارسال محموله های پستی از شهری به شهر دیگر روی بسته ها یا قبوض رسید پستی الصاق می شود تا محموله مورد نظر دقیقا به مقصد مشخص شده برسد.

۵ ـ تمبرهای شخصی، براساس روال گذشته شرکت پست که بانی انتشار تمبرها بوده پس از انتشار تمبرهای پستی، تمام لوازم تولید تمبر از قبیل فیلم و زینک آن را از بین می برد، اما مدتی است برای زنده نگهداشتن ارزش تمبرهای گذشته، این امکان به متقاضیان ارائه شده تا بتوانند این تمبرها را در کنار عکس های مورد نظر خودشان که معمولا یکی از اعضای خانواده بوده، منتشر کنند.

جمعه بازار یا کوچه خاطرات

با تمام این توصیف ها اگر علاقه مند به جمع آوری تمبر یا خرید و فروش این تکه کاغذ باارزش هستید، بدون تردید نام ساختمان پست در میدان توپخانه را شنیده اید، البته منظور موزه پست نیست بلکه کوچه پشتی این ساختمان معروف است.

چون روزهای جمعه تا همین چند مدت پیش علاقه مندان و طرفداران تمبر برای خرید و فروش یا معاوضه تمبرهای خود به آن مراجعه می کردند و گروهی هم برای تفریح به آنجا سری می زدند، اما چندی است با دعوت ریاست شورای تمبر ایران برای هویت بخشیدن به این کوچه که خاطرات خرید و فروش می شد، اکثر این علاقه مندان به داخل موزه دعوت شدند و جمعه بازار تمبر را داخل این بنا برگزار می کنند؛ جمعه بازاری که خریداران و فروشندگانش خاص و اهل هنر و فرهنگ هستند.

اولین های تمبر

اولین تمبر چسبدار جهان: اولین تمبر پستی جهان معروف به پنی سیاه از سوی سررولاند هیل (۱۸۷۹ ـ ۱۷۹۵ میلادی) اول ماه می ۱۸۴۰ در انگلستان به چاپ رسید. این تمبر از ۶ می همان سال ارزش پستی پیدا کرد.

اولین نمایشگاه تمبر: اولین نمایشگاه انحصاری تمبر سال ۱۸۷۰ میلادی در شهر در سدن آلمان بر گزار شد.

اولین موزه پستی: اولین موزه پستی جهان معروف به موزه «رایش پست» سال ۱۸۷۲ میلادی از سوی «هاینریش فون استفان» آلمانی بنیانگذاری شد.

اولین حراج تمبر: اولین حراج تمبر جهان، ۲۹ دسامبر ۱۸۶۵ میلادی در هتل دروت پاریس برگزار شد.

کوچک ترین تمبر جهان: تمبر ۱۰ سنتی بولیوار کلمبیا چاپ شده در سال ۱۸۶۳ به ابعاد ۹.۵۵ در ۸ میلی متر، کوچک ترین تمبر دنیا​ست.

بزرگ ترین تمبر جهان: بزرگ ترین تمبر دنیا را چین سال ۱۹۰۵ چاپ کرد. ابعاد این تمبر ۲۱۰ در ۶۵ میلی متر است.

کمترین ارزش اسمی: کمترین ارزش اسمی چاپ شده روی یک تمبر، ۱.۱۰ (یک و ده صدم) سنتی اندونزی فرانسه در سال ۱۹۲۲ است.

بیشترین ارزش اسمی: بیشترین ارزش اسمی چاپ شده روی یک تمبر، ۵۰.۰۰۰.۰۰۰.۰۰۰ مارکی آلمان سال ۱۹۲۳ میلادی و البته به علت تورم بسیار بالای آن سال است.

عماد عزتی