رفتن به مطلب
لطفا جهت استفاده از تمام مطالب ثبت نام کنید ×
انجمن های دانش افزایی چرخک
لطفا جهت استفاده از تمام مطالب ثبت نام کنید

نقش هنر و معماری اسلامی در مسجد جامع ورامین


ارسال های توصیه شده

نقش هنر و معماری اسلامی در مسجد جامع ورامین

 

[align=justify]مسجد مهمترین فضای معماری در سرزمینهای اسلامی است كه علاوه بر كاركرد دینی و مذهبی و معنوی همواره از نقش اجتماعی سیاسی نیز برخوردار بوده است.اهمیت نقش دینی و اجتماعی مسجد موجب شده است كه معماران و برخی دیگر از هنرمندان در همه دوره های تاریخی تلاش خود را در راه خلق فضایی مناسب و شایسته برای نیایش صرف كنند. به همین جهت است كه مساجد هر دوره را می توان نمونه اعلای معماری و هنر آن دوره به شمار آورد. تقدیس مساجد را می توان مهمترین عامل حفظ و بقای ساختمان مسجدهای تاریخی دانست. ایرانیان پس از گرایش به اسلام فرهنگ مقدس اسلام را با فرهنگ غنی ایرانی عجین كردند و این شامل تمامی زمینه ها و از جمله معماری است. همانطور كه گفته شد تنها چند نمونه مسجد در ایران وجود دارد كه به سبك اولین مسجد اسلامی كه به دست پیامبر اسلام(ص) ساخته شده، بنا شده است و پس از آن معماری ایران در مسیری شروع به حركت كرد كه زاییده آن حركت امروزه در جایجای ایران به شكل بناهای عظیم و زیبای مسجد خودنمایی میكند.

 

جغرافیای ورامین:

شهرستان ورامین در جلگه صاف حاصل خیز واقع شده و محدود است از جنوب به دریاچه نمك و از مغرب به حسن آباد قم و از شمال به دامنه های جنوبی كوه البرز و از مشرق به گرمسار (خوار سابق). حمد الله مستوفی قزوینی در كتاب نزههٔ القلوب درباره ورامین و مردم آن مینویسد: «ورامین در ما قبل دیهی بوده و اكنون قصبه شده و دارالملك آن تومان گشته طولش جزایر خالدات عزكه (۷۷ درجه و ۲۵ دقیقه) و عرض از خط استوانه... (۳۵ درجه و ۲۹ دقیقه) در آب و هوا خوش تر از ری است .و در محصول پنبه و غله و میوه ها مانند آن، اهل آنجا شیعه اثنی عشریند...)

بافت قدیمی و كهن این شهر تا حد زیادی از بین رفته.

 

پیشینه تاریخی شهر ورامین:

چشمه علی ری كه در سال ۱۹۳۴ میلادی مطابق ۱۳۱۳ شمسی توسط دكتر اریك اسمیت صورت گرفت، هم اطلاعات بسیار مفیدی در اختیار محققین گذاشت و هم نشان داد كه حفاری ده ها متر در شعیب بخشی از تپه «قیطریه» و با تپه جنوبی «حیذر» كه عبارت بود، از اسكلت های یك پهلو و با پاهای جمع شده و ظرف سفالین خاكستری و سیاه توام با اسباب آرایشی زنانه، مثل سنجاق و سوزن و دستبند و زینت آلاتی چون گوشواره، گردنبند سنگی و سورمهدان و مقایسه سفال خاكستری آن با آثار مكشوفه از پیشوای ورامین و كهریزك ری و آثار به دست آمده از داخل قبور قدیمیترین قرارگاه بشری كه شناخته شده (یعنی سیلك كاشان) حاكی از آن است كه سرزمین ورامین هزاران سال قبل بستر تمدن ارزشمند ما بوده است و مسیر فرهنگ و هنر اهالی شمیرانات و مردم ورامین كه عضوی از پیكر ری به شمار میرفتند در یك خط بوده است. (سرزمینها) كلاویخو سفیر دربار كاستین كه از ایران دیدن كرده بود درباره شهر ورامین نوشته است: «ورامین شهر بزرگی است كه قسمت اعظمش خالی از سكنه شده، این شهر بسیار پهناور است، برگرداگرد آن هیچ دیواری نیست. این شهر در محوطه ای واقع است، این مقر آن بزرگ تاتار یعنی داماد تیمور بود. (شهرهای ایران) در قرنهای ۵ و ۶ هجری، ورامین آبادترین، دوران حیات خود را میگذرانده. علاوه بر آن تعدادی از روستاهای محل نگهداری اسب ها و مادیان های ایلچی شاه بود و كاركنان آن از وفاداران به خانواده سلطنت و شخص محمد علی شاه بودند.

 

تاریخچه مسجد جامع ورامین:

بنای مسجد جامع ورامین در زمان سلطنت سلطان محمد خدابنده آغاز میشود. در این جا قسمتی از سفرنامه مادام دیولافوا را كه در هنگام بازدید از ورامین در عهد ناصرالدین شاه قاجار به رشته تحریر كشیده شده است را نقل میكنیم:«... باری پس از چهار ساعت راهپیمایی و پایمال كردن محصول مزارع و شنیدن ناملایمات از زارعین بام مخروطی شكل و گنبد مینای مسجدی كه در میان مزارع سر برآورده بود از دور پدیدار شد. این دهكده ورامین است. كمی بعد به آنجا میرسیدیم و در میان باغها كه دیوارهای گلی داشتند. داخل شدیم. در این باغها درختان میوه از قبیل گیلاس و زردآلو و گوجه و هلو، جنگل انبوهی تشكیل میدادند. خوشبختانه نظر به توصیه ای كه دكتر تولوزان به كدخدا نوشته بود ما توانستیم در خانه او فرود آییم. پس از تعارفات معموله و كمی استراحت به تماشای مسجد جامع ورامین رفتیم. این بنا در قدیم بسیار عالی و باشكوه بوده ولی اكنون ویرانهای بیش نیست. مومنین هم از ترس فرود آمدن طاق برای عبادت به آنجا نمیروندو بنابراین سیاحت آن مانعی ندارد و هر كس میتواند آزادانه و بدون اشكال به تماشای این خرابه بپردازد.

 

هنر و معماری در مسجد جامع ورامین:

مدخل مسجد دروازه ای ورودی است كه تشكیل ایوان را میدهد كه سرتاسر ضلع شمالی مسجد است و صحن مسجد حیاطی مستطیل شكل است وسط آن حوضی است كه شبیه حوضهای وسط قلعههای مسكونی و رباطها است.ایوان شبستان بلند و زیبای مسجد جامع دارای كتیبههایی ارزشمند است كتیبههای سوره جمعه در متن و در حاشیه كتیبههای كوفی آن از نمونههای خوب كتیبههای گچبری این عصر است. انواع طرحهای اسلیمی و خطهای عربی، كوفی و فارسی را دارا است.مادام دیولافوا در سفر نامه خود از گنبد مینایی مسجد جامع یاد كرده است. این مسجد دارای چند كتیبه جالب است اولین كتیبه در سر در صحن مسجد واقع شده است. این كتیبه كاشیكاری بوده. كتیبه سر در حرم یا شبستان اصلی مسجد «یا ایها الذین امنو اذا نودی...» كتیبه بالای محراب و دور تا دور حرم «یسبح لله ما فی السموات و ما فی الارض...» كتیبههای بالای سر در ورودی از حرم به شبستانهای شرقی و غربی ... اما كاشیكاری مسجد در قسمتهای زیر دیده میشود.در قسمت سر در اصل مسجد، در زیر قوس اصلی سر در مسجد، همچنین دو ستون تزیینی كه از دو طرف قوس تا بالا و راس آن ادامه پیدا كرده و در سر در حرم نیز زیر قوس نیم گنبد كاشیكاری از پایه قوس تا راس آن از دو طرف به طور كامل و همانند سردر اصلی مسجد وجود دارد.بالای محراب، تا گوشوارها هیچ كاشیكاری وجود ندارد. در قسمت پایین حرم در كتیبه ۳ در ورودی به شبستانهای شرقی و غربی كه قبلا در مورد آنها صحبت كردیم نیز كاشیكاری زیبایی خودنمایی میكند.

 

شگرف ترین گچ بریهای این مسجد در بالا و اطراف محراب مسجد وجود دارد. این گچ بریها با نقشهای اسلیمی گل و بوته به شكل برجسته و كاملا زیبایی ایجاد شدهاند پیچیدگی این طرحها به قدری است كه انسان به راحتی نمیتواند باور كند كه قدرت دست یك هنرمند خالق آن بوده است.در حال حاضر به دور ساختمان دیواری كشیده شده كه نقش حفاظ را به عهده دارد البته در گذشته این حصار وجود نداشته است. پس از گذشتن از این در دو راه برای ورود به صحن مسجد وجود دارد. یكی از ایوان شمالی و یا همان سردر ایوان شمالی مسجد كه طی دهلیزی به صحن میرسد. دیگر از طریق ایوان شرقی كه در وسط این ضلع دارای دری رو به همان سمت (مشرق) است. صحن مربع شكل مسجد مانند یك فضای تقسیم عمل میكند به طوری كه فردی كه وارد صحن میشود پس از وضو ساختن در حوض وسط صحن میتواند محل نشستن خود را در هر یك از چهار ایوان انتخاب كند. محور طولی مسجد جامع ورامین منطبق بر عكس مسیر خیابانی به همین نام است كه به میدان قدیمی شهر منتهی میشود. در كنار این میدان كه همگان قدمت آن را تصدیق میكنند برج علاالدوله با قدمت هشتصد ساله خودنمایی میكند. در انتهای خیابان، نگاه ما به سردر و گنبد مسجد گره میخورد و ابهت مسجد حواس انسان را معطوف به خود میسازد تا جایی كه هنگام قدم زدن در این خیابان به سمت مسجد تا چند لحظه ای فرد از اطراف خود غافل میشود و اگر هشدار بوق اتومبیلی به صدا در نیاید چه بسا كه اتفاقی برای انسان رخ دهد. اینكه این مسجد دقیقا در محور طولی این معبر واقع شده مسلما اتفاقی نبوده است. به دلیل اینكه ورامین بر یك دشت هموار واقع است در گذشته كه ارتفاع ساختمانها خیلی كمتر بوده گنبد مسجد جامع راهنمای خوبی برای مسافرانی بود كه به سوی این شهر میآمدند.

 

ایوانهای شرقی و غربی دارای پنجرههایی هستند و باز آنچنان كه در شرح جغرافیای ورامین آوردیم بادهای این ناحیه از شرق به غرب و یا عكس آن میوزند. با توجه به اینكه سرعت وزش این بادها، جز در مواردی خاص از حالتی متوسط و نسیم گونه بیشتر نمیشود این پنجرهها عمود بر جهت وزش باد ایجاد شده اند. ابعاد مناسب این پنجرهها و طاقهای بلند ایوان باعث میشود هوا به راحتی از بیرون توسط پنجرهها به داخل هدایت شده و پس از تماس باكف ایوان كه فرشی از آجر است و در سایه خنك ایوان قرار گرفته، گرمای خود به كف داده و خنك میشود و در فضای مسجد شروع به گردش میكند. این عمل از داخل صحن مربع شكل مسجد نیز تكرار میشود و تمامی ایوانها دارای هوای خنك و تازه هستند.به طور كلی به این دلیل كه مساجد جامع تنها در روز مورد استفاده بوده اند، آن هم در روشنترین زمان روز، بیشترین استفاده از نور طبیعی در آنها به كار رفته شده است. در ایوانهای شرقی و غربی پنجرههایی وجود دارد. ۱۱ پنجره در ایوان غربی و ۱۰ پنجره در ایوان شرقی مسجد تعبیه شده است. از جمله مصالح به كار رفته در ساختمان مسجد جامع ورامین، آجر و ملات و ساروج است:

 

آجر: آجر از مصالح با ارزش دوره مغول و تیموری بوده است. این نوع آجرها از گل رس معمولی تهیه میشدهاند و نكته حایز اهمیت استفاده از مصالح محلی در این دوره و در مسجد جامع ورامین است. ابعاد این آجرها cm۵/۴ در ۲۲ در ۲۲ است.

ملات ساروج: ساروج ملاتی است كندگیر و تشكیل شده از ۱۰ پیمانه گرد آهك شكفته + هفت پیمانه خاكستر الكی + یك پیمانه خاك رس + یك پیمانه ماسه بادی + سه تا پنج كیلوگرم لویی (در هر مترمكعب ملات ساروج) + آب.با ورز دادن و كوبیدن مخلوط ساخته میشد. مخلوط كردن لویی (گل جگن) برای آن بود كه ملات پس از به مصرف رسیدن، هنگام گرفتن جمع نشود و نتركد. در مناطق مختلف بعضی از مواد كه نقش تقویت كننده را ایفا میكنند با توجه به دسترسی آن، به آن ملات اضافه و بعضی از مواد كمیاب از آن حذف میشده است. در ملات ساروج مسجد جامع از وجود شیره انگور و تخم پرندگان صحبت به میان آمده است. حال آنكه در قرن هشتم، ورامین دارای باغهای انگور فراوان بوده كه این محصول را به راحتی در اختیار معماری قرار داده است. همچنین تهیه هزاران تخم پرنده از پرندگان مهاجری كه در اطراف كویر سیاه كوه و مسیر رودخانه شور نجف آباد و دیر كویر تا قصر بهرام وجود داشته اند. كار مشكلی نبوده است.

 

فاطمه ذاكری امین-مسئول امور فرهنگی شهرداری ورامین

 

منابع و مآخذ:

۱- ایران، كلده و شوش _ مادام ژان دیولافوا _ شوالیه دونور _ ترجمه شادروان محمد خبره وشی.

۲- معماری مساجد جهان _ نوشته پروچازكار _ امجد بهوصیل _ ترجمه حسین سلطان زاده.

۳- سرزمین ما _ عزت الله شكری.

۴- معماری شهرهای ایران _ یوسف كیانی.

۵- مصالح ساختمانی دكتر احمد حامی[/align]

لینک به دیدگاه
به اشتراک گذاری در سایت های دیگر

به گفتگو بپیوندید

هم اکنون می توانید مطلب خود را ارسال نمایید و بعداً ثبت نام کنید. اگر حساب کاربری دارید، برای ارسال با حساب کاربری خود اکنون وارد شوید .

مهمان
ارسال پاسخ به این موضوع ...

×   شما در حال چسباندن محتوایی با قالب بندی هستید.   حذف قالب بندی

  تنها استفاده از 75 اموجی مجاز می باشد.

×   لینک شما به صورت اتوماتیک جای گذاری شد.   نمایش به صورت لینک

×   محتوای قبلی شما بازگردانی شد.   پاک کردن محتوای ویرایشگر

×   شما مستقیما نمی توانید تصویر خود را قرار دهید. یا آن را اینجا بارگذاری کنید یا از یک URL قرار دهید.

×
×
  • اضافه کردن...